Ngày 18/6, sau nhiều phiên đàm phán gián tiếp dưới sự trung gian hòa của Pakistan, Tổng thống Mỹ Donald Trump và Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian đã ký một thỏa thuận ngừng bắn tạm thời gọi là "Biên bản ghi nhớ Islamabad" gồm 14 điểm nhằm hạ nhiệt căng thẳng tạo điều kiện để bước vào đàm phán giải quyết các vấn đề cốt lõi trong quan hệ hai nước.
Tuy nhiên, chỉ sau chưa đầy một tháng thỏa thuận ngừng bắn đã nhanh chóng sụp đổ, cuộc chiến giữa Washington và Tehran lại leo thang đến đỉnh điểm khi hai bên nối lại các cuộc tấn công lẫn nhau.
Eo biển Hormuz một lần nữa lại trở thành tâm điểm của cuộc chiến.
Thủy thủ Mỹ trên tàu khu trục tên lửa khi lệnh phong tỏa hải quân đối với Iran ở eo biển Hormuz được tái áp đặt. Ảnh: Hải quân Mỹ
Thỏa thuận ngừng bắn Mỹ - Iran đổ vỡ
Ngày 7/7 vừa qua, Iran đã tấn công các tàu gần eo biển Hormuz. Ngay sau đó, Bộ Tư lệnh Trung ương Mỹ (CENTCOM) đã tiến hành không kích vào hàng trăm mục tiêu bên trong lãnh thổ Iran.
Đáp trả, Iran cũng đã bắn tên lửa và máy bay không người lái vào các căn cứ quân sự của Mỹ ở Kuwait, Bahrain, Jordan và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE).
Các cuộc tấn công lẫn nhau vẫn đang leo thang ác liệt đến hôm nay chưa có dấu hiệu kết thúc.
Washington tăng cường sự hiện diện quân sự của mình tại Trung Đông gồm hai tàu sân bay, khoảng 20 tàu chiến các loại, hàng trăm máy bay quân sự và khoảng 50.000 binh sĩ sẵn sàng tham chiến.
Tổng thống Trump chính thức thông báo cho Quốc hội rằng các cuộc tấn công tiếp tục vào ngày 7/7 đánh dấu sự khởi đầu của một giai đoạn thù địch mới chống lại Iran.
Theo Đạo luật Quyền lực Chiến tranh (War Powers Resolution) năm 1973, ông có thể tiếp tục cuộc chiến chống Iran trong vòng 60 ngày mới mà không cần Quốc hội cho phép.
CENTCOM cho biết, lực lượng vũ trang Mỹ, gồm máy bay chiến đấu, máy bay không người lái và tàu chiến, đã sử dụng đạn có độ chính xác cao, ngày thứ sáu liên tục tấn công hàng chục cơ sở quân sự và dân sự của Iran, bao gồm hệ thống giám sát bờ biển và phòng không, các cơ sở hậu cần quân sự và hàng hải, nhiều cây cầu ở Bandar-Hamir, một thành phố ven biển ở eo biển Hormuz, sân bay Iranshahr và nhà ga xe lửa ở Bandar Abbas. Thậm chí nhiều mục tiêu ở thủ đô Tehran cũng đã bị tấn công.
Ngày 8/7, Tổng thống Trump tuyên bố thỏa thuận ngừng bắn với Iran chấm hết, không còn giá trị.
Ngày 14/7, Hải quân Mỹ đã tái áp đặt phong tỏa các cảng biển của Iran và khôi phục các lệnh trừng phạt dầu mỏ đối với Tehran, ông Trump tuyên bố Mỹ là "người bảo vệ eo biển Hormuz" và thu phí 20% trên tổng giá trị hàng hóa đi qua eo biển này.
Eo biển Hormuz thành mặt trận trong xung đột Mỹ - Iran. Ảnh: Energy Now
Đáp trả, quân đội Iran và Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đã tiến hành một loạt các cuộc tấn công vào các căn cứ quân sự của Mỹ trong khu vực.
Đêm 15/7, lực lượng vũ trang Iran đã phát động một loạt cuộc tấn công ồ ạt, kết hợp giữa máy bay không người lái và tên lửa đạn đạo vào các căn cứ quân sự của Mỹ ở Bahrain, Kuwait, Jordan, các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) và Ả Rập Saudi. Các cuộc tấn công này đã gây ra thiệt hại lớn cho các lực lượng của Mỹ.
Theo IRGC, các nhà chứa máy bay chiến đấu F-15, F-16 và F-35 tại căn cứ Al-Azrak, Jordan, cũng như một số máy bay không người lái trinh sát MQ-9 đã bị tấn công.
Ngoài ra, các trung tâm chỉ huy, kiểm soát, hậu cần và cơ sở hạ tầng dầu mỏ, cũng như thiết bị quân sự của Hạm đội 5 của Mỹ ở Bahrain cũng bị tấn công và hư hại nặng.
Quân đội Iran tuyên bố, họ sẽ tiếp tục tấn công các cơ sở quân sự của Mỹ trong khu vực cho đến khi giành được "chiến thắng cuối cùng".
Ngày 17/7, IRGC tuyên bố đóng cửa eo biển Hormuz hoàn toàn đối với tất cả các tàu chở dầu và khí đốt đến khi Mỹ ngừng các cuộc tấn công vào Iran và chấm dứt phong toả các Hải cảng của Iran.
IRGC cũng tuyên bố họ kiểm soát hoàn toàn eo biển, bất chấp những tuyên bố của Tổng thống Trump về "tự do hàng hải".
Nguyên nhân tái bùng nổ xung đột Mỹ - Iran
Biên bản ghi nhớ Islamabad chỉ là một thỏa thuận ngừng bắn tạm thời, một văn bản ghi nhận những vấn đề đã được thảo luận qua trung gian Pakistan, và những nguyên tắc chung để giải quyết các vấn đề trong quan hệ hai nước.
Đây không phải hiệp định chính thức, không mang tính pháp lý ràng buộc, các điều khoản được xây dựng rất lỏng lẻo, không rõ ràng cụ thế, mỗi bên giải thích theo cách có lợi cho mình.
Giải pháp cho các vấn đề tại góc nhất như chương trình hạt nhân Iran, dỡ bỏ cấm vận, giải tỏa tài sản Iran bị đóng băng ....chỉ được bắt đầu đàm phán sau 60 ngày kể từ khi ký biên bản ghi nhớ.
Mỹ cố ý vi phạm thỏa thuận để giành quyền kiểm soát eo biển Hormuz.
Biên bản ghi nhớ Islamabad quy định Iran là người có trách nhiệm hoàn thành việc vô hiệu hóa các thủy lôi và dỡ bỏ các chướng ngại vật trong vòng 30 ngày để đảm bảo tàu bè đi lại an toàn và không phải trả bất kỳ khoản phí nào trong 60 ngày, trước khi bước vào đàm phán.
Trong vòng 30 ngày kể từ ngày ký thỏa thuận các tàu bè qua eo biển Hormuz phải đi theo lộ trình và hướng dẫn của Iran để tránh vướng vào thủy lôi do Iran rải trước đó trước khi bước vào đảm phán để đạt được thỏa thuận cuối cùng về quản lý eo biển này.
Tàu chở dầu ở eo biển Hormuz. Ảnh: Reuters
Theo thỏa thuận, Iran đang tiến hành đối thoại với Oman về quản lý trong tương lai và các dịch vụ hàng hải ở eo biển Hormuz, đồng thời thảo luận với các quốc gia ven biển khác ở vùng Vịnh, phù hợp với luật pháp quốc tế hiện hành về các quyền chủ quyền của các quốc gia đó.
Mỹ đã thiết lập một tuyến đường thay thế đi dọc theo tuyến đường phía nam ở gần bờ biển Oman nằm ngoài tầm kiểm soát của Iran.
Các tàu vừa qua đã không phối hợp với Iran và đi theo một hành lang khác được tàu chiến Mỹ hộ tống, Iran đã bắn cảnh cáo các tàu sử dụng tuyến đường này đã dẫn đến sự thù địch mới.
Đáng lưu ý là cuộc đàm phán kỹ thuật giữa Mỹ và Iran tại Doha, Qatar ngày 1/7/2926 đã đạt được kết quả tích cực và hai bên thỏa thuận gặp lại nhau vào ngày 11/7/2026 tại Islamabad với sự hòa giải của Pakistan sau kết thúc tang lễ Đại giáo chủ Ali Khamenei của Iran.
Việc Mỹ tấn công Iran trong khi Iran đang tổ chức Đại tang lễ giáo chủ Khmenei là một hành động cố ý và không thể chấp nhận được.
Nguyên nhân sâu xa của vụ việc là cuộc tranh giành quyền kiểm soát eo biển Hormuz.
Thông qua cuộc xung đột này, Tổng thống Trump muốn khẳng định vị thế của mình trước khi bước vào cuộc bầu cử giữa kỳ vào tháng 11 tới.
Trong khi đó, Iran muốn khẳng định vai trò của mình đối với eo biển Hormuz, sử dụng eo biển này làm đòn bẩy gây sức ép để đạt được các mục tiêu của mình trong các cuộc đàm phán sắp tới.
Eo biển Hormuz trước cuộc chiến của Mỹ và Israel chống Iran ngày 28/2 mở bình thường cho tàu bè tự do qua lại không phải trả bất cứ khoản phí nào.
An ninh eo biển Hormuz là thuộc trách nhiệm của Iran và các nước vùng Vịnh, quân Mỹ rút khỏi vùng Vịnh thì mọi việc ở đây sẽ trở lại bình thường.
Cuối cùng là giới lãnh đạo các bên gặp áp lực từ các phe cứng rắn và dư luận trong nước, trong lễ tang đại giáo chủ Ali Khamenei, phe cứng rắn và dư luận Iran đòi trả thù nhắm vào Tổng thống Trump, trong khi đó nhiều thành viên đảng Cộng hòa Mỹ đòi hủy bỏ thỏa thuận với Iran.
Triển vọng cho một giải pháp ngoại giao
Bất chấp việc Tổng thống Trump và Iran tuyên bố chấm dứt 'Biên bản ghi nhớ Islamabad" và nối lại các cuộc tấn công lẫn nhau, cả hai bên vẫn để ngỏ cảnh cửa cho giải pháp ngoại giao.
Dù sớm hay muộn thì hai bên sẽ phải nối lại đối thoại vì thực tế cuộc chiến của Mỹ và Israel phát động chống Iran ngày 28/2 vừa qua kéo dài 40 ngày cho thấy cuộc xung đột không thể giải quyết được bằng quân sự.
Tướng Dan Caine, Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân, phát biểu trong khi bản đồ eo biển Hormuz được trưng bày tại một cuộc họp báo ở Lầu Năm Góc. Ảnh: AFP
Với hàng trăm cuộc không kích, Washington đã không ngăn cản được Iran phong tỏa eo biển Hormuz. Mỹ không thể buộc Iran mở eo biển bằng vũ lực, cũng như Iran không thể duy trì việc đóng cửa mà không phải chịu thiệt hại kinh tế và chính trị ngày càng tăng.
Một quan chức Mỹ giấu tên cho biết, mặc dù các cuộc tấn công lẫn nhau ngày càng ác liệt, Washington và Tehran vẫn duy trì các kênh đối thoại thông qua trung gian hòa giải, cả hai bên vẫn hướng tới một giải pháp ngoại giao cho cuộc xung đột.
Bản thân Tổng thống Trump nói: "Vẫn có thể đạt được thỏa thuận hòa bình cuối cùng với Tehran. Để làm được điều này, các bên cần quay trở lại đối thoại. Phái đoàn Mỹ có thể tiếp tục liên lạc với các nhà ngoại giao Iran. Các nhà đàm phán Mỹ đã sẵn sàng cho quá trình diễn ra các sự kiện này."
Phó Tổng thống Mỹ JD. Vance cũng lưu ý rằng ngoại giao vẫn là công cụ hiệu quả duy nhất để đảm bảo việc vận chuyển qua eo biển Hormuz không bị gián đoạn.
Ngày 16/7, ông Vance nói trên podcast của Joe Rogan Experience (JRE): "Chúng ta nên duy trì khả năng giải quyết ngoại giao cho cuộc xung đột với Iran. Chỉ riêng các cuộc tấn công vào Iran đã gây khó khăn cho việc đảm bảo sự di chuyển trơn tru của tàu bè qua eo biển Hormuz. Chúng ta có thể ném bom Iran, có thể phá hủy radar, loại bỏ một số máy bay không người lái và tên lửa của Iran, nhưng họ vẫn có thể dễ dàng bắn phá các tàu đi qua eo biển. Vì vậy, chúng ta cần phải sẵn sàng cho các cuộc đàm phán để tìm kiếm giải pháp cho vấn đề này."
Việc trở lại bàn đàm phán là lựa chọn duy nhất có khả năng chấm dứt xung đột. Cả Washington và Tehran đều nhận thấy không bên nào có khả năng đè bẹp đối phương.
Giải pháp quân sự đã không thành công và việc tiếp tục đóng cửa eo biển Hormuz gây tổn hại đến lợi ích của cả hai bên và nền kinh tế toàn cầu.
Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi tuyên bố: "Cánh cửa đàm phán với Mỹ không bao giờ khép lại. Tuy nhiên, Tehran sẽ chỉ trở lại bàn đàm phán với Mỹ nếu nhận được cam kết chắc chắn rằng Washington sẽ không tấn công Iran. Đối thoại chỉ có thể thực hiện được trên tinh thần bình đẳng và không có áp lực."
Các bên hòa giải Pakistan, Qatar và Oman đang làm việc tích cực giảm leo thang và đưa hai bên trở lại bàn đàm phán. Tổng thư ký Liên Hợp Quốc Antonio Guterres đã nhiều lần kêu gọi Mỹ và Iran nối lại ngay lập tức đối thoại hòa bình.
Cuộc xung đột Mỹ - Iran có thể giải quyết bằng đàm phán hòa hòa bình.
Tuy nhiên, hiện nay hai bên đang ở trong tình trạng đối đầu quân sự căng thẳng, việc thiếu vắng quan hệ song phương trực tiếp, những bất đồng cơ bản về chương trình hạt nhân, cũng như cuộc khủng hoảng an ninh ở eo biển Hormuz đã làm phức tạp nghiêm trọng việc đạt được thỏa hiệp.
Các cuộc đàm phán chỉ có thể được nối lại nếu Mỹ và Iran đồng ý chấm dứt các hoạt động quân sự, trở lại các nguyên tắc đã được thoả thuận trong "Biên bản ghi nhớ Islamabad".
